Gemeenschappelijk wonen: ga ervoor!

In Limburg kennen we minder voorbeelden van gemeenschappelijk wonen in vergelijking met de rest van Vlaanderen. Dit komt onder meer doordat “samenhuizen” in zijn verschillende vormen nog onvoldoende gekend is. Het is eigenlijk een vorm van “anders wonen met een of andere vorm van delen”. En het kan een antwoord bieden op actuele woonuitdagingen zoals vergrijzing, vereenzaming, betaalbaar of duurzaam wonen, leegstand en herbestemming van waardevol patrimonium, enz. Provincie Limburg zet daarom in op het informeren en sensibiliseren van de woonactoren.

Zo organiseerde vzw Samenhuizen in opdracht van de Woonacademie op 23 mei 2022 een bezoek aan 3 projecten rond gemeenschappelijk wonen in en buiten Limburg. In een open gesprek vertelden de bewoners over het leven van elke dag in een gemeenschappelijk woonproject, het waarom van hun keuze, de samenwerking met de architecten, de rol van lokale besturen in het vergunningenbeleid, de betaalbaarheid, enz.  Geen enkele vraag werd uit de weg gegaan. De gevarieerde groep deelnemers blikte tevreden terug.

Onderaan vind je enkele sfeerfoto’s van het bezoek aan cohousing De Okelaar in Wolvertem, het Abbeyfieldproject De Notenkraker in Leuven en Cohousing Tris in Beringen.

Gemeenschappelijk wonen: een verzamelterm

In de praktijk worden verschillende definities en vormen gebruikt. Zowel het delen van een woning als het samenwonen in een cohousingproject valt onder de verzamelterm gemeenschappelijk wonen. 

Momenteel wordt er in de sector geijverd voor het hanteren van één duidelijk begrippenkader. Voorlopig zijn we nog niet zo ver en verwijzen we naar de definitie van drie belangrijke spelers, namelijk Agentschap Wonen Vlaanderen, vzw Samenhuizen en provincie Vlaams-Brabant.

Onderscheidende criteria zijn:

  • delen van leefruimte versus delen van een garage, wasplaats, tuin of …
  • aantal woongelegenheden
  • vrijwillige manier van samenwonen
  • betrokkenheid bij het beheer
  • tijdelijkheid van wonen
  • individueel wonen met eigen private leefruimte versus wonen in een groep.

Let wel: vanuit de invalshoek wonen is het kader zoals opgenomen in de Codex Wonen richtinggevend en sturend. 

In de praktijk zien we dat in andere domeinen zoals fiscaliteit, burgerlijk recht en domiciliëring, ruimtelijke planning, enz. dezelfde begrippen worden gebruikt met een andere invulling. Je vooraf goed informeren is de boodschap.

Gemeenschappelijk wonen: een opdeling

Gemeenschappelijk wonen kent meerdere categorieën die zich onderscheiden naar mate de vorm van gemeenschappelijkheid. Wij volgen hier de opdeling van Wonen Vlaanderen. Wonen Vlaanderen onderscheidt 3 vormen van gemeenschappelijk wonen, namelijk:

  1. cohousing: ieder gezin bewoont een autonome entiteit en deelt meer dan enkel de inkomhal, trap of parkeerplaats
  2. woningdelen: de verschillende huishoudens delen alle leefruimtes met uitzondering van de slaapkamer en mogelijk een private woonkamer
  3. kangoeroewonen en zorgwonen: de woning is ingedeeld in een grote en een kleinere wooneenheid die bewoond worden door twee gezinnen. Zorgwonen is een tijdelijke situatie en wordt toegekend als aan de voorwaarden voldaan wordt. Als de voorwaarden van zorgwonen niet voldaan zijn, spreekt men van kangoeroewonen.

Inspirerende voorbeelden in Limburg

Met de steun van vzw Samenhuizen voor het overzicht van cohousingprojecten proberen we hieronder een overzicht te geven van de verschillende vormen van gemeenschappelijk wonen in Limburg. Staat jouw initiatief er nog niet bij, geef ons dan een seintje via wonen@limburg.be. Zo kunnen we het overzicht aanvullen.

Ben je op zoek naar een overzicht van alle projecten in Vlaanderen, dan verwijzen we je graag door naar Samenhuizen vzw. Zowel lokale besturen als particulieren kunnen bij hen terecht voor informatie en ondersteuning. 

1 Cohousing in Limburg

In de meeste definities lezen we dat elk gezin binnen een cohousingproject een zelfstandige entiteit bewoont en gemeenschappelijke binnen- en buiten”leef”ruimtes deelt. Dit is meer dan enkel de inkomhal, trap of parkeerplaats. Er is een gedeeld gebruik van een gemeenschappelijke living, keuken, ontmoetingsplek, enz.

In Limburg kennen we een beperkt aantal projecten. Meer informatie over de concrete projecten, vind je door te klikken op de bijbehorende fiche.

  • Het Abtshof – Gingelom
    • Het Abtshof is een ecologisch renovatieproject in de dorpskern van Borlo – Gingelom. Dit cohousingproject staat open voor alle leeftijden en alle gezinstypes. Door het organiseren van verschillende activiteiten is er een connectie tussen de bewoners en met de buurt.
    • www.abtshof.be
  • Boomgaarderie – Alken
    • De Boomgaarderie is een oude hoeve waar/webfiles/limburg/leven/wonen/woonacademie_gemeenschappelijk-wonen_projectfiche_abtshof.docxbij de woning en de stallen gerenoveerd zijn en vernieuwd werden tot 11 wooneenheden. De hoeve is gelegen op 2 km van de dorpskern. Dankzij het hergebruik van deze geklasseerde hoeve is een waardevol monument behouden gebleven.
    • www.cohousinglimburg.be/cohousing-alken
    • Projectfiche Boomgaarderie
  • Huize Meer dan ik – Genk
    • “Huize Meer dan ik” is een nieuwbouwproject met gebruik van ecologische en duurzame materialen en technieken in het centrum van Genk. Deze Genkenaren zoeken een goed evenwicht tussen enerzijds privacy in de eigen unit en anderzijds samenleven door het creëren van ontmoetingskansen. Interessant aan dit project is de keuze voor het beheersmodel van coöperatief wonen. Als bewoner kies je voor een woonrecht en niet voor het verwerven van een woning in eigendom.
    • www.wooncoop.be/projecten/huizemeerdanik
    • Projectfiche Huize Meer dan ik
  • ’t Maarlo – Peer
  • Moosherk – Hasselt
    • Het voormalige gemeentehuis wordt omgevormd tot 33 wooneenheden. Het is een combinatie van renovatie en nieuwbouw waar mensen van alle leeftijden kunnen samenleven. Net zoals in het project in Genk is hier ook gekozen voor een coöperatieve woonvorm. Wooncoop is als vastgoedcoöperatie de eindverantwoordelijke van dit project.
    • www.wooncoop.be/projecten/moosherk
    • Projectfiche Moosherk
  • Cohousing Tris – Beringen
    • Tris in Beringen is een sociaal en ecologisch project gemeenschappelijk wonen bestaande uit 10 woningen. De ruimte rondom de woningen wordt voorzien voor buitenactiviteiten en voor de bouw van een gemeenschappelijke ruimte om zo ook de omgeving te betrekken in het project.
    • www.facebook.com/CohousingTRiS
  • Abbeyfield Hasselt
    • Abbeyfield Vlaanderen startte in het najaar van 2022 in Hasselt een onderzoek om na te gaan in welke mate hun cohousingformule voor 55-plussers aansluit bij de woonnoden van deze doelgroep in Limburg. Hiervoor werkten ze samen met Chateau Estate en Van Roey, de projectontwikkelaars die samen met Stad Hasselt de Gelatinesite ontwikkelen.
      Het onderzoek werd ondersteund door Provincie Limburg binnen het programma Innovatieve projecten wonen.

2 Woningdelen in Limburg

Meestal wordt woningdelen omschreven als het delen van een woning waarbij je nog over minstens 1 private ruimte beschikt. In Vlaanderen en Limburg zien we binnen dit kader nog diverse vormen. Ook de reden om te kiezen voor woningdelen kan verschillen. Een gedeelde woonwens, wonen vanuit een doelgroepenperspectief, … al dan niet gecombineerd met de noodzaak om de kosten te kunnen delen o.w.v. de betaalbaarheid.

Deze woningen blijven eengezinswoningen en zijn dus niet opgesplitst in kamers, studio’s of appartementen. Door te kiezen voor deze formule kun je je hier onder bepaalde voorwaarden domiciliëren hetgeen meteen een belangrijk onderscheid is met bijvoorbeeld een gemeenschapshuis voor studenten.

In het voorjaar vond een hoorzitting plaats in de Vlaamse Commissie Leefmilieu, Natuur, Ruimtelijke Ordening en Energie naar aanleiding van de conceptnota voor nieuwe regelgeving over het aanpassen van de VCRO met het oog op het faciliteren van woningdelen. De hoorzitting illustreerde de complexe realiteit met kansen en uitdagingen. De commissie liet externe experten zoals de collega’s van Vlaams Brabant, VVSG, de Vlaamse bouwmeester, Samenhuizen vzw en Peter Vermeulen als ervaringsdeskundige aan het woord. Zij illustreerden mooi de complexe realiteit, de kansen en de uitdagingen. Ook onder de koepelterm “woningdelen” kun je verschillende vormen onderscheiden.

Gedeelde woonwens

Een woning wordt gedeeld door meerdere bewoners. Eenieder beschikt over een eigen kamer. De gemeenschappelijke ruimtes zoals de badkamer, keuken, living, enz. worden gedeeld.

Op www.samenhuizen.be vind je een overzicht van de aangeboden plekken in Limburg of kun je zelf een zoekertje plaatsen. Op 22 juli 2022 vonden we een vraag en/of een aanbod in 7 Limburgse gemeenten.

Samen op kot: studenten en begeleide studenten

Studenten kiezen om op kot te gaan samen met personen die omwille van diverse redenen kiezen om in een woongroep in te stappen. In Vlaanderen kennen we verschillende vormen van studenten die samenwonen met anderstalige nieuwkomers, personen met een handicap of - zoals in Hasselt - jongeren die na een verblijf in een voorziening baat hebben bij deze vorm van samenwonen.

  • Village project Kiezelstraat Godsheide Hasselt
    In de Kiezelstraat in Hasselt bevindt zich een gemeenschapshuis/studentenhuis waar vijf jonge mensen samenwonen. Het gaat om "gewone" jongeren en jongeren die na een lang verblijf in een voorziening de stap in de buitenwereld zetten. Het is voor deze jongeren een kans om zelfstandig te wonen en te leren samenleven als buren. Een warme kotmadam omarmt het project. Het project was oorspronkelijk bedoeld voor jongeren die Bethanië vzw als voorziening moesten verlaten, maar staat momenteel ook open voor andere jongeren.

Hospita wonen/kotmadamformule

Als gedomicilieerde eigenaar kun je een kamer in je woning verhuren aan een student of alleenstaande. Het tegengaan van een onderbezetting van de woning, meer leven in huis of kosten delen wordt gegeven als motivatie. Als particulier moet je hier wel een omgevingsvergunning voor aanvragen daar deze kamer aan de nodige kwaliteitsvereisten moet voldoen. Vraag na in jouw gemeente of zij deze vorm van woningdelen ondersteunen. Voor woningdelen zoals bedoeld in het decreet zorgwonen of tijdelijk verblijven gelden andere voorwaarden.

Woningdelen met bewoners met extra nood aan zorg

In Limburg zien we meer en meer initiatieven opduiken voor specifieke doelgroepen. Initiatiefnemers zijn ofwel zorginstellingen die kiezen voor een kleinschaligere woonvorm met nadruk op de autonomie van de bewoners én integratie in een buurt, ofwel ouders van kinderen of bewoners zelf met een specifieke nood die zelf in actie schieten omwille van lange wachttijden, onvoldoende match met de wensen van de betrokkenen, enz.

Binnen deze groep van woningdelen kun je een onderscheid maken tussen wonen met een inwonend zorggezin of niet.

Limburgse voorbeelden zijn onder meer:

  • VillaVip Diepenbeek: bewoners wonen samen met een zorgkoppel in het centrum van Diepenbeek.
  • Vzw Benjalien: vier vrienden met een meervoudige ernstige handicap wonen samen in een huis met de steun van familie, vrienden en vrijwilligers.

3 Zorgwonen en kangeroewonen

Op 16 augustus 2021 is het decreet “zorgwonen” in voege gegaan.

Tijdelijk zorgwonen kent nu drie vormen: binnen de bestaande woning, in een bestaand bijgebouw of in een verplaatsbare unit. Onder bepaalde voorwaarden kun je dit via het omgevingsloket melden aan je gemeentebestuur. Dit kan in elke Limburgse gemeente. 
Enkele lokale besturen bieden op hun website ook modelvoorbeelden aan om je meldingsaanvraag te vergemakkelijken. 
Let wel: in sommige Limburgse gemeenten denkt men er aan om de voorwaarden te verstrengen waardoor ook het zorgwonen vergunningsplichtig wordt.

Als een woning is opgedeeld in een grote en een kleinere wooneenheid die bewoond worden door twee gezinnen én er is niet voldaan aan de voorwaarden van zorgwonen, spreekt met van kangoeroewonen.

Tijdelijk wonen voor specifieke doelgroepen

Sinds eind 2016 is het in Vlaanderen mogelijk om vrije ruimtes in je eigen woning te gebruiken om erkende vluchtelingen te huisvesten die wegens hun toekenning van internationale bescherming de asielopvang moeten verlaten. Je moet hiervoor enkel een melding maken bij je gemeente.

Tijdelijk wonen is ook mogelijk omwille van een ongeschikt onbewoonbare verklaring/onvoorziene omstandigheden.

Wat betreft de eerste groep verwijzen we graag naar de webpagina van Orbit vzw. Zij helpen je met het indienen van je meldingsaanvraag en delen graag hun ervaringen met deze specifieke woonvorm.

Wonen op het woonwagenterrein

Limburg telt een beperkt aantal gemeentelijke woonwagenterreinen waar woonwagenbewoners elk over een aparte woonwagen beschikken en een eigen sanitaire ruimte. Wel maken ze samen gebruik van de (gemeenschappelijke) buitenruimte. Woonwagenbewoners signaleren al geruime tijd het tekort aan standplaatsen waardoor de wachtlijsten lang zijn.

De mogelijkheden van coöperatief wonen

De Woonacademie onderzocht samen met Architectuurwijzer, Cera en de Confederatie Bouw Limburg het model van coöperatief wonen. Coöperatief wonen is wereldwijd een beproefd model. Samen werd er gezocht naar de mogelijkheden die het coöperatief model biedt binnen het wonen en dit zowel naar uitvoerbaarheid als betaalbaarheid.

Mobiele woonunits i.h.k.v. zorgwonen

De Woonacademie heeft tijdens het voortraject van het decreet zorgwonen mee gepleit voor één kader en heeft tal van vragen en uitdagingen geformuleerd. Nog steeds roept de Woonacademie de betrokkenen samen om kansen en knelpunten met elkaar te bespreken.

Meer informatie hierover vind je op Mobiele woonunits in de tuin.

Gluren bij de buren

Wonen Limburg – Samen wonen, iets voor u?

Ger Peeters, bestuurder van Wonen Limburg: “De wereld om ons heen verandert. We zien dat bewoners meer en meer een stem willen in hun eigen woonomgeving. Dat beperkt zich niet alleen tot het fijn wonen, ook zien we dat groepen mensen opstaan om bijvoorbeeld hun woongebouw van zonnepanelen te voorzien. Of zich samen inzetten om er een gezellige buurt van te maken waar bewoners zich thuis voelen. We zien dat die gemeenschappelijkheid een positief effect heeft op de leefbaarheid en dat die zorg voor elkaar het mogelijk maakt zodat je bijvoorbeeld langer thuis kunt blijven wonen, of dat bewoners zich minder eenzaam voelen’.”

Zorgsaam Wonen- Gemeenschappelijk wonen heeft vele voordelen

“Met het sluiten van de verzorgingshuizen en het langer thuis wonen van ouderen is er behoefte om het gat tussen thuis wonen en het verpleeghuis in te vullen met allerhande woonvormen. Het gemeenschappelijk wonen is zo’n woonvorm. Sociale contacten, actief blijven en sociale controle zijn de voordelen van gemeenschappelijk wonen die genoemd worden, blijkt uit onderzoek door de Haagse Hogeschool.”