De provincie Limburg gebruikt cookies om jouw surfervaring op deze website gemakkelijker te maken. Meer info
Ga verder
PBL

Devotie in beeld

close up van een devotieprentje uit de collectie van de PBL

Tentoonstelling van erfgoedstukken van de Provinciale Bibliotheek Limburg

Van 20 mei tot en met 15 augustus 2017 vindt in Hasselt de “Herdenking 700 jaar Sacrament van Mirakel” plaats, die o.a. begeleid wordt door de tentoonstelling “Mirakel en Monstrans” in het Hasseltse Stadsmus. Bovendien gaan van 5 tot en met 20 augustus 2017 in Hasselt ook de zevenjaarlijkse Virga Jessefeesten door.

De Provinciale Bibliotheek Limburg zet naar aanleiding van beide gebeurtenissen een tentoonstelling op over volksdevotie in Limburg. Deze tentoonstelling maakt zo veel mogelijk gebruik van fraai beeldmateriaal uit de eigen erfgoedcollecties.

Volksdevotie

Tot ver in de twintigste eeuw vormden natuurkrachten, hongersnood, ziekten, oorlogen, branden en armoede een voortdurende bedreiging voor de mens. Hij voelde zich klein en hulpeloos in een wereld die hem angst en ontzag inboezemde. Omdat wetenschap en techniek nog in de kinderschoenen stonden zocht hij vooral toevlucht in godsdienst en kerk.

De kerkelijke leer, de sacramenten en de liturgie boden slechts een gedeeltelijk antwoord omdat die te veel gericht waren op het intellect. De gewone man en vrouw daarentegen wilden hun geloof ook met hun hart en hun handen en voeten beleven. Hun vroomheid vond een uitweg in allerlei gebruiken die we vandaag als volksdevotie bestempelen: de oprichting van kapelletjes en wegkruisen, de verering van relieken en beelden, het bezoek aan heiligdommen, het offeren van ex voto’s als dank voor verkregen gunsten, het verwerven van devotieprentjes, bedevaartvaantjes, medailles, enz. De katholieke kerk bekeek deze spontaan gegroeide praktijken met enige argwaan en nam ze zoveel mogelijk zelf in handen, zuiverde ze uit en leidde ze in vaste banen.

De volksdevotie richtte zich in de eerste plaats tot Maria, de moeder van Jezus Christus. Van haar verwachtten de gelovigen hulp omdat zij meenden dat Maria door haar verdiensten en gebeden steeds door God werd verhoord. Daarnaast richtten de gelovigen zich ook tot de heiligen omdat zij hen beschouwden als vrienden van God in een bemiddelende rol.

Volksdevotie in Limburg

In Limburg richtte de volksdevotie zich nog meer dan elders eerst en vooral tot Onze-Lieve-Vrouw. Zij werd hier al van in de Romeinse tijd bijzonder vereerd. De eerste bisschopskerk stond in Tongeren en was, volgens de traditie, de eerste aan Maria toegewijde kerk ten noorden van de Alpen. Sinds de volle middeleeuwen hebben vooral kloosterorden en congregaties, maar ook parochiepriesters en broederschappen deze verering zo verder verspreid dat Maria in Limburg alomtegenwoordig was, en dat onder veel verschillende eretitels.

Er bestond er ook een bloeiende devotie tot de heiligen. Naast de patroonheilige genoot in vele parochies nog een tweede heilige een bijzondere verering. Vooral de parochiegeestelijken spanden zich in om ‘hun’ heilige bekend te maken.

Na het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) ging de volksdevotie ook in Limburg overal sterk achteruit, zij het wat later dan elders. De Mariadevotie heeft nog het best standgehouden, dit in tegenstelling tot de verering van de heiligen die overal sterk is teruggelopen. Her en der zijn er pogingen geweest om deze opnieuw aan te wakkeren, maar dan eerder vanuit heemkundige of toeristische beweegredenen.

Devotieprenten

Devotieprenten kwamen tegemoet aan het verlangen van gewone gelovigen om hun vroomheid op een duidelijk zichtbare wijze te beleven. Het zijn voorstellingen van Christus, Maria of de heiligen of van Bijbelse taferelen, religieuze symbolen of emblemen. Ze zijn geschilderd of gedrukt op papier of perkament. Ze werden gemaakt om eenvoudige mensen de geloofswaarheden bij te brengen en hen tot meer vroomheid en godsdienstig gedrag aan te sporen.

In de loop van de jaren ontstonden vele verschillende vormen van devotieprenten: doopprenten, communieprenten, vormselprenten, doodsprenten of bidprenten, bedevaartprenten, broederschapsprenten, herinneringsprenten, embleemprenten, gebedsprenten enz.

Korte geschiedenis van de devotieprent

De oudste devotieprenten ontstonden tijdens de 14de eeuw in kloosters. Ze waren met de hand geschilderd en kwamen voort uit de miniatuurkunst. Toen in de 15de eeuw de drukkunst ontstond, kenden ze in de vorm van houtsneden en later van kopergravures een snelle verspreiding.

Tijdens de Contrareformatie van de 16de en 17de eeuw gebruikte de Kerk het devotieprentje om de gelovigen de katholieke leerstellingen bij te brengen en Christus, Maria en de heiligen als voorbeeld te stellen voor een correcte katholieke levenswandel. De prentjes werden onder alle lagen van de bevolking verspreid. Antwerpen en vanaf de 18de eeuw Augsburg waren de belangrijkste Europese productiecentra.

In de tweede helft van de 18de en het begin van de 19de eeuw kende het devotieprentje een terugval omwille van de verlichting en de Franse Revolutie. Maar door de heropleving van de Katholieke Kerk en onder impuls van de religieuze congregaties kende het een heropbloei in de 19de en de eerste helft van de 20ste eeuw. Nieuwe productietechnieken als de lithografie en de staalgravure deden hun intrede. Parijs werd toen het belangrijkste productiecentrum. Het aantal devotieprenten moet in die tijd ontzaglijk groot geweest zijn. Volgens een schatting verspreidde de clerus in België in het jaar 1878 ongeveer vijf miljoen stuks. Dat cijfer omvatte niet eens de talloze prentjes die in de handel verspreid werden, het totaal ligt waarschijnlijk nog een stuk hoger.

De 20ste eeuw zag de opmars van de fotografische reproductie en de offset, weliswaar met een kwaliteitsvermindering tot gevolg. Na het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) raakte het devotieprentje snel in onbruik.

Devotieprenten in Limburg

De meeste Limburgse devotieprenten beelden Onze-Lieve-Vrouw uit. De heiligen komen minder vaak aan bod. De oudste prenten dateren van de 16de eeuw, zijn in opdracht van de benedictijnenabdij van Sint-Truiden vervaardigd en stellen Sint-Trudo voor. De weinige prenten uit de 17de eeuw zijn vooral bedevaartvaantje die bijna allemaal door Antwerpse graveurs gemaakt zijn. Toen zich rond het midden van de 19de eeuw in Hasselt, Sint-Truiden en Tongeren drukkers vestigden wendden de parochiepriesters zich tot hen om afbeeldingen te laten drukken. Voor de werkelijk kwaliteitsvolle prenten deden ze een beroep op lithografen uit Brussel, Luik of Gent. Eind 19de eeuw gaven de parochiepriesters deze duurdere opdrachten aan uitgeverijen die zich in devotieprenten specialiseerden en gevestigd waren in Brugge, Deurne, Luik of Mönchengladbach. Vanaf ongeveer 1880 vestigden zich ook in de grotere dorpen op het Limburgse platteland drukkers, die dankzij nieuwe druktechnieken goedkopere prenten konden maken. Vanaf de 20ste eeuw plaatsten de parochiepriesters hun bestellingen bij hen. Maar de kwaliteit van deze producten evenaarde nooit meer deze van de gespecialiseerde uitgeverijen van het einde van de 19de eeuw.

Tentoonstelling

De tentoonstelling maakt gebruik van devotieprenten uit de Collectie Limburgensia van de Provinciale Bibliotheek Limburg. We beperken ons tot de afbeeldingen gemaakt met zuiver grafische technieken omdat die het mooiste zijn. Ze dateren van de 17de eeuw tot het begin van de 20ste eeuw. De devotieprenten zijn gegroepeerd per bedevaartsoord. Hierbij laten we de belangrijkste bedevaartsoorden in de provincie aan bod komen.

Om de prenten te beschermen tegen een te langdurige belichting en om ze een betere zichtbaarheid te geven, tonen we niet de originelen, maar wel reproducties op een groter formaat. De werkelijke afmetingen van de vaak kleine prentjes staan bij de reproducties aangegeven.

Behalve de prenten tonen we voor elke bedevaartplaats ook een keuze van boeken of brochures die uitgegeven zijn om de devotie te bevorderen. Deze tonen we wel in originele vorm omdat ze beter bestand zijn tegen het licht.

Wanneer
Zaterdag, 20 mei 2017 - zaterdag, 16 september 2017

tijdens de openingsuren van de bibliotheek

Waar

Provinciale Bibliotheek Limburg, Martelarenlaan 17, 3500 Hasselt

Doelgroep

Iedereen

Prijs

Gratis

Organisator

Provinciale Bibliotheek Limburg